De Berbers: de oudste geschiedenis van Tunesië

Een wereld voor de woestijn

Tienduizenden jaren geleden zag het huidige Tunesië er radicaal anders uit. De Sahara was geen woestijn maar een savanne, met rivieren, meren en een rijke flora en fauna. Rotschilderingen in de Sahara, sommige daterend van meer dan 12.000 jaar geleden, tonen olifanten, giraffen en neushoorns in een landschap dat nu volledig droog is.

De mensen die deze afbeeldingen maakten waren nomadische jager-verzamelaars die het land doorkruisten op zoek naar voedsel en water. Ze trokken met de seizoenen mee en lieten weinig sporen na buiten die rotswanden.

De Capsian-cultuur

Toen het klimaat rond 5000 voor Christus droger begon te worden en de Sahara langzaam verwoestijnde, trokken de bewoners noordwaarts naar de kuststreken en de vruchtbare valleien van het huidige Tunesië en Algerije.

Hier ontwikkelde zich de zogenaamde Capsiancultuur, vernoemd naar de Tunesische stad Gafsa, een van de vroegste Noord-Afrikaanse beschavingen met sporen die teruggaan tot zo'n 10.000 voor Christus. Ze hielden vee, verbouwden gewassen en leefden in vaste nederzettingen. Dit zijn de voorouders van wie de Berbers later zouden afstammen.

Van nomaden tot staatsvormers

In de eeuwen voor onze jaartelling organiseerden de Berbers zich in stamverbanden en koninkrijken langs de Noord-Afrikaanse kust. Het belangrijkste was Numidië, een koninkrijk dat ruwweg het huidige Tunesië en het noordoosten van Algerije besloeg.

De Numidiërs waren aanvankelijk een semi-nomadisch volk van ruiters en herders, maar onder invloed van de Feniciërs en later de Carthagers vestigden steeds meer Berbers zich als boeren en handelaren in vaste nederzettingen.

Massinissa: bouwer van een koninkrijk

De grote figuur uit de Numidische geschiedenis is koning Massinissa, die regeerde van ongeveer 240 tot 148 voor Christus. Hij verenigde de verdeelde Numidische stammen onder één gezag, sloot een strategisch verbond met Rome tijdens de Punische oorlogen en bouwde Numidië uit tot een echte staat met een geordend bestuur, een vloot en een staand leger van 50.000 man.

Naar het voorbeeld van het Fenicische alfabet ontwikkelde hij het Tifinagh, het eigen Berberse schrift dat nog altijd door Amazigh-gemeenschappen wordt gebruikt. Massinissa's ambities waren groot: hij streefde ernaar van Numidië een grootmacht te maken die Carthago zou overvleugelen. Tegen het einde van zijn leven omvatte zijn rijk heel Noord-Afrika ten westen van Egypte, op een klein gebied rond Carthago na.

Jugurtha en het einde van de zelfstandigheid

Na de dood van Massinissa in 148 voor Christus volgden interne conflicten. Zijn kleinzoon Jugurtha weigerde zich neer te leggen bij de Romeinse dominantie en voerde van 111 tot 105 voor Christus een slopende guerrillaoorlog tegen Rome, de zogenaamde Jugurthijnse oorlog.

Hij wist Rome jarenlang te vertragen maar werd uiteindelijk gevangen genomen en stierf in een Romeinse kerker. Met hem eindigde de zelfstandige Numidische periode.

Bondgenoten en tweederangsburgers

Lang voor Massinissa leefden de Berbers al naast de Fenicische kolonisten die aan de Noord-Afrikaanse kust handelsnederzettingen hadden gesticht. De verhouding was complex.

Aan de ene kant waren er samenwerking en vermenging: Numidische ruiters vochten als huurling in Carthaagse legers, Berberse boeren leverden voedsel aan de Fenicische steden en er was uitgebreide handel. Aan de andere kant behandelden de Carthagers de Berberse bevolking als tweederangsbewoners: de adel en koopmanstand waren Fenicisch, de Berbers leverden de soldaten en het arbeidsvolk.

De keuze die alles veranderde

Tijdens de Punische oorlogen kozen de Numidische Berbers aanvankelijk de zijde van Carthago, maar draaide Massinissa de situatie om door partij te kiezen voor Rome.

Die keuze bleek beslissend: mede dankzij de Numidische cavalerie versloegen de Romeinen Carthago definitief in 146 voor Christus. De ironie was bitter: de Berbers hielpen Rome de stad te vernietigen die hun buurman was geweest, en vervolgens richtte Rome haar blik op Numidië zelf.

Romanisering aan de kust, vrijheid in de bergen

Na de annexatie van Numidië door Rome in 46 voor Christus werden de Berbers ingelijfd in de Romeinse provincie Africa. Voor de kuststreken betekende dit romanisering: Berberse steden groeiden uit tot Romeinse steden, Berberse elites namen Latijnse namen en gewoonten aan.

Het christendom verspreidde zich in de derde en vierde eeuw ook onder de Berberse bevolking. Augustinus van Hippo, een van de grootste theologen van het vroege christendom, was van Berberse afkomst en geboren in het huidige Algerije.

Maar de romanisering bereikte nooit het hele land. In de bergen en de steppe, ver van de kuststroken, bleven Berberse stammen hun eigen leven leiden, hun eigen taal spreken en hun eigen goden vereren.

Tacfarinas en de grens van het Romeinse geduld

Ze vormden een constante factor van onrust aan de randen van het Romeinse gezag. Tacfarinas, een Numidische leider die in het Romeinse leger had gediend, leidde van 17 tot 24 na Christus een jarenlange opstand die Rome veel moeite kostte te onderdrukken.

Het was niet de laatste keer dat de Berbers zich gewapend verzetten tegen een vreemde heerser. Toen het Romeinse Rijk in de vijfde eeuw instortte en de Vandalen Noord-Afrika innamen, gevolgd door de Byzantijnen, bleven de Berbers hun eigen machtsblokken vormen in de marge van het wisselende gezag.

Een vrouw stopt de Arabische opmars

Toen de Arabieren in de zevende eeuw met grote snelheid door Noord-Afrika trokken, stuitten ze op een onverwacht krachtig verzet. De leider van dat verzet was een vrouw: Dihya, door de Arabieren de Kahina genoemd, wat tovenares of profetes betekent.

De bijnaam was geen compliment maar een uitdrukking van ongeloof: hoe kon een vrouw hele legers aanvoeren en de onstuitbare Arabische opmars stoppen? De Kahina was waarschijnlijk afkomstig uit het Aurèsgebergte in het huidige Algerije en behoorde tot de Jarawa-stam.

De slag die de Arabieren terugstuurde

Ze trad in de jaren tachtig van de zevende eeuw op als leidster van de verenigde Berberse stammen. Haar militaire succes was spectaculair: in een beslissende slag verpletterden haar troepen het Arabische leger zo volledig dat de overwonnen generaal Hasan ibn al-Nu'man met de restanten van zijn leger vluchtte en vier jaar lang geen nieuwe aanval waagde.

Kahina had Noord-Afrika tijdelijk gestopt. Na de overwinning liet ze de gevangen Arabische soldaten vrij. Het verhaal gaat zelfs dat ze een van hen adopteerde als haar eigen zoon.

De verschroeide aarde en de uiteindelijke val

Haar strategie daarna was radicaler: ze paste de tactiek van de verschroeide aarde toe, brandde oogsten en dorpen plat om de Arabieren te beroven van voedsel en rijkdom.

Die beslissing keerde zich tegen haar. De sedentaire Berberse bevolking, die van haar eigen land leefde, raakte vervreemd van haar zaak. Toen Hasan ibn al-Nu'man in 698 terugkeerde met verse troepen en de steun van ontevredenen in haar eigen rangen, werd de Kahina verslagen en gedood.

Haar exacte doodsoorzaak is onbekend: de bronnen spreken van sneuvelen in de strijd, zelfmoord door gif, of onthoofding na gevangenname. Na haar dood namen veel Berbers snel het islamitische geloof over. De Berbers die zich bekeerden werden opgenomen in de Arabische legers. Het was voornamelijk een Berberse strijdmacht die in 711 onder leiding van Tariq ibn Ziyad de Straat van Gibraltar overstak en het Iberisch schiereiland veroverde. Gibraltar zelf dankt zijn naam aan hem: Jabal al-Tariq, de berg van Tariq.

Geloof wel, taal niet meteen

De islamisering van de Berbers verliep sneller dan hun arabisering. Ze namen het nieuwe geloof aan maar hielden aanvankelijk vast aan hun eigen taal, gewoonten en sociale structuren.

In de eeuwen na de verovering bleven Berberse dynastieën een rol spelen in de Tunesische geschiedenis: de Zirieden regeerden van 973 tot 1152 over het gebied dat nu Tunesië is en zorgden voor een periode van culturele bloei.

De Banu Hilal en het kantelpunt

De definitieve breuk met de Berberse taal en identiteit in Tunesië kwam pas in de elfde eeuw, toen de Arabische Banu Hilal-stam massaal vanuit Egypte naar het westen trok. Deze migratiegolf bracht honderdduizenden Arabischsprekende nomaden naar Noord-Afrika en versnelde de arabisering van het binnenland dramatisch.

De Berberse talen verdwenen geleidelijk uit de steden en de kustvlakten. Ze overleefden in de afgelegen bergen en de woestijn, waar de lange arm van de arabisering minder ver reikte.

Een identiteit die nooit volledig verdween

Vandaag de dag spreken nog maar weinig Tunesiërs een Berberse taal. De Tamazight-sprekende gemeenschappen in het zuiden van het land, in dorpen als Tamezret en op Djerba, zijn klein maar levend.

Na de Arabische Lente van 2011 groeide de interesse in de Amazigh-identiteit: er kwamen Berbermuseums, Tifinagh-tekens werden weer zichtbaar in de publieke ruimte, en een nieuwe generatie Tunesiërs begon te vragen naar het verhaal dat altijd aan het begin van hun geschiedenis had gestaan maar zelden was verteld.