De Sahara in Tunesië: wat je moet weten en zien

Wie denkt dat de Sahara één groot zandvlak is, heeft het mis. De Tunesische woestijn bestaat uit drie verschillende types die elkaar afwisselen en elk een heel eigen karakter hebben. De stenen woestijn, of reg, is een uitgestrekte vlakte van grind en rotsblokken waar vrijwel niets groeit.

De zoutwoestijn, of chott, is een gebied van opgedroogde binnenzeeën die in de zon fel oplichten en in het regenseizoen gedeeltelijk onder water kunnen staan. En dan is er de zandwoestijn, de erg, met de golvende duinen die de meeste mensen voor ogen hebben als ze aan de Sahara denken. In Tunesië kom je alle drie tegen op één en dezelfde reis.

Het hart van de Tunesische woestijn is het Chott el-Djerid, een reusachtig zoutmeer van zo'n 5.000 vierkante kilometer dat het land van oost naar west doorkruist. In de zomer droogt het volledig op en blijft er een verblinddend witte zoutvlakte over, doorsneden door een asfaltweg die van Tozeur in het westen naar Douz in het oosten loopt.

Die rit is op zich al een belevenis. De zoutkristallen breken het licht op een manier die fata morgana's oproept, waterbeelden die verdwijnen zodra je er dichterbij komt. Bij bepaalde weersomstandigheden zie je ook spiegelbeelden van de horizon in het zout. Het is een landschap dat zich niet laat fotograferen zoals het er in werkelijkheid uitziet.

Aan de westelijke oever van het Chott el-Djerid ligt Tozeur, de mooiste en meest bezochte stad van het Tunesische zuiden. De oude medina van Tozeur is gebouwd van gele zandstenen bakstenen die in geometrische patronen zijn gelegd, een bouwtechniek die nergens anders in Tunesië zo consequent is doorgevoerd.

Rondom de stad strekt zich een enorm palmenwoud uit met meer dan 200.000 dadelpalmen, doorsneden door eeuwenoude irrigatiekanalen die het water precies verdelen over duizenden bomen. Dat systeem werkt nog steeds, zoals het al eeuwen werkt.

Bergoases

Vanuit Tozeur liggen drie bergoases op korte afstand die de moeite meer dan waard zijn:

• Tamerza heeft watervallen die in het droge landschap bijna surrealistisch aandoen.

• Midès hangt aan de rand van een diepe canyon met wanden vol fossielen en kleurige mineralen, een van de spectaculairst gelegen dorpen van het land.

• Chebika is de kleinste van de drie, met een verlaten oud dorp boven op de rots en een verse bron die tussen de palmen door naar beneden stroomt. Scènes uit de film The English Patient werden in dit gebied opgenomen, en wie de beelden kent herkent het landschap onmiddellijk.

Douz noemt zichzelf niet voor niets de poort van de Sahara. De stad ligt precies op de grens tussen bewoonbare steppe en de echte duinenwoestijn en is het vertrekpunt voor de meeste woestijnreizen in Tunesië. De wekelijkse donderdagmarkt is een van de authentiekste van het zuiden, met dromedarisMARKT, geiten, kruiden en handwerk dat niet voor toeristen is gemaakt maar voor de mensen die er wonen. Elk jaar in december vindt hier het Festival van de Sahara plaats, met camelraces, volksdansen en een sfeer die je niet in een resort vindt.

De duinen direct ten zuiden van Douz zijn witter van kleur dan de okergele duinen verder het zuiden in. Ze zijn bereikbaar te voet of per dromedaris en ideaal voor wie een eerste indruk wil opdoen van de woestijn zonder ver van de bewoonde wereld te raken. Voor wie verder wil gaan, is Douz het vertrekpunt voor de tocht naar Ksar Ghilane.

Ksar Ghilane is het eindpunt van vrijwel elke serieuze Saharatoes in Tunesië, en terecht. De oase ligt diep in de Grand Erg Oriental, de grote oostelijke zandwoestijn, omringd door okergele duinen die met het uur van kleur veranderen. Midden in die oase borrelt een warme bron op waarvan het water direct naar een natuurlijk badbad stroomt. Zwemmen terwijl de duinen om je heen in het avondlicht oplichten is een van die ervaringen die je daarna lang met je meedraagt.

Ksar Ghilane is bereikbaar via een asfaltweg vanuit Douz, maar de meest onvergetelijke aankomst is via de duinen zelf, per 4x4 of op een dromedaris. Dat duurt langer en is lastiger te organiseren, maar wie eenmaal uren door een zandwoestijn heeft gereden om dan plotseling de palmen van een oase op te zien doemen, begrijpt waarom karavanen hier al eeuwen halt hielden. Er zijn diverse kampen in en rondom de oase waar je in Berbertenten kunt overnachten. Een nacht in de woestijn, ver van kunstlicht, met een sterrenhemel die je thuis nooit ziet, staat op veel lijstjes als het hoogtepunt van de hele reis.

Op weg tussen de kust en de diepe woestijn ligt Matmata, een dorp dat wereldberoemd is geworden door twee dingen: de troglodietenwoningen van de Berbers en de Star Wars-films. De huizen zijn geen gebouwen maar uitgravingen: ronde putten van soms tien meter diep, met kamers uitgehakt in de wanden rondom een centrale binnenplaats.

Het systeem houdt het interieur koel in de zomer en warm in de winter, een architecturale oplossing die al generaties oud is en door een deel van de bewoners nog steeds wordt gebruikt. George Lucas filmde hier de thuisscènes van Luke Skywalker, en Hotel Sidi Driss, één van de echte troglodietenverblijven, is sindsdien een bedevaartsoord voor Star Wars-fans.

In de wijdere regio rond Tataouine liggen de ksour, versterkte Berberse opslagcomplexen op bergtoppen en in de rotsen. Ksar Ouled Soltane en Ksar Hadada zijn de bekendste en best bewaarde.

De uitzichten over het heuvellandschap vanuit deze dorpen zijn duizelingwekkend en het gevoel dat je hier ergens ver weg bent, in een wereld die weinig met de toeristische kust te maken heeft, is volkomen terecht.

Voor de meeste bezoekers begint een Saharareis als daguitstap of meerdaagse excursie vanuit Djerba of Tozeur. Vanuit Djerba zijn Matmata, de ksour en zelfs Ksar Ghilane op een dag te combineren, al vraagt dat vroeg vertrekken en veel rijden.

Comfortabeler is een tweedaagse met overnachting in de woestijn, waarbij je de middaguren niet verliest aan de terugrit en de avond en ochtend in de woestijn kunt meemaken. Dat zijn de mooiste momenten.

Voor de echte woestijn, voorbij de asfaltweg, is een 4x4 noodzakelijk. Die huur je in Tozeur of Douz, bij voorkeur met een lokale gids die de routes kent. Zonder gids in de Grand Erg Oriental rondrijden is geen goed idee, hoe verleidelijk de lege vlakte ook uitziet. Meer over vervoersmogelijkheden lees je op onze pagina over huurauto's in Tunesië.

De beste tijd voor een woestijnreis is van oktober tot en met maart. In die maanden zijn de temperaturen overdag aangenaam, de nachten koel tot koud, en het licht in de vroege ochtend en late middag op zijn allermooiste. In de zomer lopen de temperaturen in het zuiden op tot ver boven de 40 graden, wat een woestijnreis onaangenaam en zelfs gevaarlijk maakt.